نخستين کارى که بايد در ارتباط با ((ماه مبارک)) انجام گيرد, بدست آوردن نگاه صحيح نسبت به آن مى باشد, نگاهى برگرفته از آنچه که کتاب خدا و پيشوايان راستين الهى به انسان ارايه کرده اند. بدين ترتيب انسان مومن, در آغاز و پيش از انجام هرگونه رفتار و برخورد با اين ماه, در تب و تاب به دست آوردن آگاهى از ((چيستى ماه رمضان)) و کسب معرفت لازم درباره مقام, موقعيت و جايگاه آن است.

آن گونه که امام زين العابدين (ع) اين آگاهى و معرفت را ملتمسانه از پروردگارش طلب مى کند:

((اللهم صل على محمد وآل محمد والهمنا معرفه فضله واجلال حرمته...))6خدايا بر محمد و آل او درود فرست و شناخت فضيلت ماه رمضان و بزرگداشت حرمتش را به ما الهام فرما.

شناخت ماه رمضان تعيين کننده نحوه برخورد با آن پى بردن به ماهيت و موقعيت ماه مبارک رمضان و آگاهى از چيستى آن, ضمن آنکه خود نعمتى بزرگ و موهبتى سترگ است, راه گشاى کيفيت برخورد و چگونگى رفتار با آن نيز مى باشد. در پرتو شناسايى موقعيت و شناخت جايگاه ماه خدا است که انسان مومن هنگام حلول و تشريف فرمايى آن, مى تواند استقبال شايسته از آن به عمل آورد. در حقيقت با اين شناسايى و شناخت, راه چگونگى برخورد با اين ماه و نوع رفتار با آن هموار مى گردد. در اين باره اين گزارش ((انس بن مالک)) شنيدنى است: ((لما حضر شهر رمضان قال النبى (ص): سبحان الله, ماذا تستقبلون وماذا يستقبلکم قالها ثلاث مرات.))7 هنگامى که ماه رمضان فرا مى رسيد پيامبر (ص) مى فرمود: منزه است خدا, بنگريد که به استقبال چه مى رويد و چه به شما روى مىآورد و اين جمله را سه بار تکرار فرمود.

در سايه ى اين شناخت و شناسايى است که نقش بى بديل, تاثير شگرف و آثار و فوايد ارجمند آن, هويدا مى گردد و تلاش و تقلا ى انسان مومن براى شرف يابى به محضر آن, رعايت وظايف و آداب, بهره مندى از برکات و کوشش براى نگهدارى و از دست نرفتن لحظات و ساعت آن را برمى انگيزد. چنانچه در روايت ((ابى مسعود انصارى)) از پيامبر اکرم (ص) مى خوانيم: ((لو يعلم العبد ما فى رمضان لود ان يکون رمضان السنه))8 اگر بنده, از آنچه که در ماه رمضان قرار داده شده آگاهى داشت, با تمام وجود دوست مى داشت که همه ى سال, ماه رمضان باشد.شناخت و درک ماه رمضان موجب شکر پروردگار

برخوردارى از درک درست از ماه مبارک رمضان, زمينه و موجبات به دست آوردن مواهب و برکات الهى و هدايا و عطاياى ربانى در اين ماه را فراهم مى نمايد.

نعمتى بسيار بزرگ و موهبتى بسيار عظيم است که بى ترديد هر کس با بهره مندى از آن نيکبختى خود را رقم زده, قله سعادت و ظفرمندى را فتح کرده و مدال پر افتخار رستگارى را نصيب خود مى کند. نعمتى که از شدت گرانقدرى و ارجمندى نمى توان براى آن قيمت و بهايى تعيين کرد. از اين رو سزاوار است, کسى که از اين نعمت بزرگ بهره مند گرديد خداوند را شکر فراوان و سپاس بسيار گويد; ((لو علمتم ما لکم فى شهر رمضان لزدتم الله تعالى ذکره شکرا))9 اگر آنچه را که در ماه رمضان براى شما قرار داد شده مى دانستيد فراوان شکر خدا مى گذاشتيد.

گفت پيغمبر که نفحت هاى حق اندر اين ايام مىآرد سبق گوش و هش داريد اين اوقات رادر رباييد اين چنين نفحات را پيامبر فرمود, بوهاى خوش الهى, عنايت و رحمت ها و دم مبارک خداوندى در اين ايام بيشتر است و پى درپى مىآيد. يعنى در تمام اوقات و در همه ساعات نفحات الهى درمى رسد و بر ديگر نفحات سبقت مى گيرد. اى کسانى که نفحات الهى را طالب هستيد اين اوقات را که نفحه حق به شما مى رسد با گوش هوش, غنيمت شمريد و اين ساعات لطيف و شريف را دريابيد.شناسايى و شناساندن ماه رمضان

به مدد و توفيق الهى اين نوشتار بر آن است که به منظور ارايه نگاه صحيح درباره ((چيستى ماه رمضان)), به بررسى و بيان ويژگيها, اوصاف و اسامى آن در آيات, روايات و ادعيه بپردازد. هرچند با توجه به فراوانى اين اوصاف وويژگى ها همه آن ها در اين مقاله نمى گنجد و ناگزير به بيان چند ويژگى اکتفا مى شود.

                    يکى از اوصاف ماه رمضان که در برخى از روايات و ادعيه بدان تصريح شده است, صفت ((مبارک)) است, اينک تعدادى از آنها را با هم مرور مى کنيم:

قال رسول الله (ص): ((قد جائکم شهر رمضان, شهر مبارک, شهر فرض الله عليکم صيامه...))10 رسول خدا (ص) فرمود: ماه رمضان به سوى شما آمد, ماه مبارک, ماهى که خداوند روزه اش را بر شما واجب کرده است...

عن الامام على (ع) قال: ان رسول الله (ص) خطبنا ذات يوم فقال: ((ايها الناس انه قد اقبل اليکم شهر الله بالبرکه والرحمه والمغفره...))11 از امام على (ع) روايت شده که فرمود: روزى رسول خدا (ص) چنين فرمود: مردم, ماه خدا همراه با برکت و رحمت و مغفرت به شما روى آورده است...))

عن سلمان الفارسى قال: خطبنا رسول الله (ص) فى آخر يوم شعبان فقال: ((قد اظلکم شهر رمضان شهر مبارک, شهر فيه ليله القدر خير من الف شهر...))12 در گزارشى از سلمان فارسى آمده است: رسول خدا (ص) در آخرين روز ماه شعبان براى ما سخنرانى کرد و چنين فرمود:

ماه رمضان, ماهى مبارک, ماهى که در آن ماه, شب قدر که از هزار شب برتر است, سايه خود را بر شما گسترده است...

عن رسول الله (ص) انه کان يدعو اول ليله من شهر رمضان: ((الحمد الله الذى اکرمنا به ايها الشهر المبارک...))13 از رسول خدا (ص) روايت شده که آن حضرت هميشه در شب اول ماه رمضان اين گونه دعا مى خواند: حمد و سپاس خدايى را که ما را به تو اى ماه مبارک کرامت بخشيد...

عن الصادق (ع) انه کان يقول فى آخر ليله من شعبان واول ليله من شهر رمضان: ((اللهم ان هذا الشهر المبارک الذى انزلت فيه القرآن وجعلته هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان قد حضر...))14 از امام صادق (ع) روايت شده که آن حضرت در آخرين شب ماه شعبان و در نخستين شب ماه رمضان اين دعا را مى خواند: بارالها! اين ماه مبارک را که در آن قرآن, براى راهنمايى مردم, نشانه هدايت و جداکننده حق و باطل فرو فرستاده شد, فرا رسيد...

فراوانى اطلاق عنوان ((مبارک)) بر ماه رمضان در متون دينى موجب شده است که اين عنوان جزو مشهورترين اوصاف و عناوين اين ماه شناخته گردد.معنى برکت و مبارک

علماى لغت واژه ((برکت)) را به فزونى و رشد15 همراه با ثبات و دوام معنى کرده اند.

در کتاب لسان العرب به نقل از ابن عباس آمده است: ((معنى برکت فراوانى در هرچيز خير است)).16 راغب اصفهانى نيز آن را به معناى ثبوت و استقرار خير الهى در چيزى مى داند, چنانچه برکه ((چيزى شبيه حوض)) به جايى که آب در آن مجتمع و مستقر مى گردد, گفته مى شود.17

اما مبارک, به آنچه که در آن خير فراوان وجود دارد و از او بروز و صدور مى يابد اطلاق مى گردد. زجاج مى گويد: ((مبارک آن چيزى است که از آن خير فراوان برآيد))18 راغب نيز مى نويسد:)) به آنچه که خير و فايده الهى در آن ثبوت و استقرار داشته باشد مبارک گفته مى شود)).19 کاربرد واژه برکت و مبارک در قرآن

بنابراين, آنچه که در آن خير فراوان و نفع و فايده بسيار, ثبات و قرار داشته و از آن صادر گردد, مبارک ناميده مى شود. بدين ترتيب عنوان ((با برکت)) و ((مبارک)) در آيات قرآن کريم ودر اين موارد بکار رفته است:

1) ذات اقدس الهى که خير محض و برکت ناب است; ((تباره الله رب العالمين)) (اعراف54/), ((فتباره الله احسن الخالقين)) (مومنون/ 14), ((تباره الذى نزل الفرقان على عبده...!)) (فرقان/ 1).

2) قرآن کريم; ((وهذا کتاب انزلناه مبارک)) (انعام/ 92), ((وهذا کتاب انزلنا مبارک فاتبعوه...))

(انعام/ 155), ((کتاب انزلناه اليه مبارک ليدبروا آياته...)) (ص / 29)

3) خانه خدا (کعبه); ((ان اول بيت وضع للناس للذى ببکه مبارکا وهدى للعالمين)).20

4) مسجد الاقصى; ((.. الى المسجد الاقصى الذى بارکنا حوله...))21

5) شب قدر; ((انا انزلناه فى ليله مبارکه...))22

6) پيامبران الهى; ((وجعلنى مبارکا اينما کنت...))23, ((وبارکنا عليه وعلى اسحاق...))24

7) باران; ((ونزلنا من السما ما مبارکا...))25

راز مبارکى ماه رمضان

بى ترديد مبارکى و نامبارکى و سودمندى و زيان بارى هرچيزى که به انسان منتسب مى شود, با حيات آدمى و ابعاد وجودى او رابطه اى تنگاتنگ و گسست ناپذير داشته و با مصالح و مفاسد حيات و جنبه هاى مختلف وجود او ارتباط کامل دارد. به همين علت, براى پى بردن به ((مبارکى)) ماه رمضان و برکت زايى آن براى انسان, توجه و تامل در نکات زير ضرورى است:

1ـ حقيقت حيات و گوهر وجود انسان روشن است که آدمى علاوه بر جنبه هاى مادى و زندگى حيوانى از جنبه هاى معنوى و زندگى انسانى نيز برخوردار است اين جنبه معنوى و انسانى در پرتو اعطاى وجودى برتر به او بخشيده شده است.

((.. ثم انشاناه خلقا آخر فتباره الله احسن الخالقين))26 ((فاذا سويته ونفخت فيه من روحى فقعوا له ساجدين))27 اين وجود برتر و حقيقت فراتر که اساس هستى و گوهر حيات انسان را تشکيل مى دهد همان روح آدمى و جان انسانى است که ديگر موجودات از آن بهره اى ندارند; غير اين جانى که در گاو و خر استآدمى را عقل و جانى ديگر است در صورت نبود اين گوهر ارجمند, آدمى ازحيات انسانى تهى شده و در رديف ديگر حيوانات قرار خواهد گرفت.

2ـ نيازمنديها و موجبات حيات انسانى همان گونه که براى حيات حيوانى و جنبه مادى انسان نيازمندىها و خواسته هايى متناسب با آن وجود دارد و در صورت تامين نشدن و پاسخ ندادن به آنها حفظ و بقاى آن ناممکن است, براى حيات انسانى و معنوى نيز نيازها و تمايلاتى وجود دارد که حفظ و بقاى آن تنها در پرتو تامين و برآورده کردن آنها امکان پذير خواهد بود.

پيداست که نيازمندىها و خواسته هاى اين دو جنبه ى وجود و دو بعد حيات انسانى متناسب با تفاوت و اختلاف آنها متفاوت و مختلف خواهد بود; تغذيه, رشد, بالندگى و نشاط بعد حيوانى و جنبه مادى انسان, به امور مادى و تامين خواسته هاى حيوانى وابسته است و از امور مورد نياز بعد انسانى بيگانه و بى خبر مى باشد; او نداند جز که اصطبل و علف از سعادت غافل است و از شرف اما براى تغذيه, فربهى, شادابى و پرورش بعد انسانى و جنبه معنوى و روحى انسان موجبات و نيازمندىهاى ديگرى وجود دارد و اين گونه نيست که با به دست آوردن عوامل و زمينه هاى شادابى, فربهى و آسايش تنى, زمينه تنومندى, رشد, نشاط و آرامش جان نيز فراهم گردد.

3ـ هدف و نقش ماه رمضان بنابراين, براى پرورش و رشد و بالندگى جان و تامين خواسته هاى آن بايد به سراغ امورى غير از عوامل تامين کننده نيازهاى تن شتافت. هدف اساسى و نتيجه نهايى و دستاورد اصلى ((روزه)) که برجسته ترين, وظايف مسلمان در ماه مبارک رمضان است, تقوا مى باشد.

((يا ايها الذين آمنوا کتب عليکم الصيام کما کتب على الذين من قبلکم لعلکم تتقون))28 اى کسانى که ايمان آورده ايد! روزه بر شما نوشته شده; آن گونه که بر آنها که پيش از شما بودند نوشته شد, تا پرهيزکار باشيد.

تقوا که همان نگهدارى, کنترل و مهار تمايلات حيوانى و خواسته هاى نفسانى است, يک امر واقعى و عينى مى باشد که در سايه ى روزه و روزه دارى در وجود انسان محقق مى گردد. ماه رمضان با همه آنچه که به همراه دارد (و برجسته ترين آن روزه است), در صدد کنترل انسان و مهار تمايلات تنى و ايجاد و تقويت روحيه ى مقاومت در برابر جاذبه هاى نفسانى است تا بتواند بعد حقيقى و گوهر اصلى وجود انسان را سرزنده, بالنده, با نشاط و فربه نمايد; تا تو تن را چرب و شيرين مى دهى گوهر جان را نيابى فربهى 4ـ ارتباط ماه رمضان با حيات حقيقى انسان انسان براى تامين حيات معنوى خود و تقويت, پرورش و فربهى روح خويش به اين ماه الهى نيازمند است. گرچه اين فريضه الهى مانند ديگر فرايض و تکاليف اسلامى تنها با يک بعد وجود انسان سروکار ندارد و فوايد و آثار آن به حيات روحى انسان محدود نمى گردد و ضمن تامين نيازهاى روحى و درپى داشتن آثار و نتايج معنوى, بهره ها و برکات مادى و دنيايى را هم براى انسان و جامعه به همراه دارد,29 ولى هدف اصلى ونقش اساسى و تاثير عمده ماه رمضان به حيات معنوى و روان انسانى مربوط مى شود و آدمى براى بالندگى, رشد و چالاکى به امساک, منع و محدوديتى که ماه رمضان براى بعد حيوانى انسان ايجاد مى کند نيازمند است, اين امساک, هرگز به معناى محروميت و از دست دادن توانايى ها و گرفتار ضعف و ناتوانى شدن نيست. ((روزه)) براى پيشگيرى از محروميت انسان و ايجاد قدرت کنترل در برابر شهوات نفس و تمايلات تن و برخوردار ساختن جان انسان از گوهرها و کمالات انسانى بسيار لازم و ضرورى است. چه بسيار افرادى که با رها نمودن نفس و تن دادن به شهوات آنى و هوس هاى زودگذر, در حسرت ازدست دادن گوهر انسانيت نشسته و گرفتار اندوهى هميشگى شده اند; ((کم من شهوه ساعه اورثت حزنا طويلا))30 امام على (ع) فرمود: و چه بسا شهوت يک لحظه که مايه اندوه طولانى گردد.

ماه رمضان يکپارچه خير و برکت

با به خاطر سپردن نکات چهارگانه ى پيش, اکنون مى توان چهره مبارک و سيماى پر خير و برکت ماه رمضان را مشاهده نمود و به برکت آفرينى آن براى انسان پى برد.

البته اين چهره زيبا و سيماى نورانى آنگاه قابل مشاهده است که پرده از ديدگان آدمى برداشته شود و غبار تن, حجاب رخسار زيباى جان نگردد و خواهش هاى نفسانى, مانع رويت ارتباط ميان نيازهاى جان آدمى با حقيقت و ماهيت روح پرور ماه رمضان نباشد و نگاه صحيح نسبت به اين ماه و رابطه آن با جان انسانى و نيازهاى او بدست آيد. در اين صورت لحظه لحظه اين ماه و همه آنچه که به همراه دارد, موجب خير, برکت و مبارکى براى انسانى است که آن را درک کرده و در آستانش بستر افکنده است. چقدر شنيدنى است اين گزارش محمد بن مسلم از امام باقر (ع): ((ان الله تعالى ملائکه موکلين بالصائمين يستغفرون لهم فى کل يوم من شهر رمضان الى آخره وينادون الصائمين کل ليله عند افطارهم: ابشروا عباد الله فقد جعتم قليلا وستشبعون کثيرا بورکتم و بوره فيکم...))31 خداوند داراى ملائکه اى است که وظيفه آنان استغفار نمودن براى روزه داران در هر روز از ماه رمضان تا پايان اين ماه است و در هر شب هنگام افطار به روزه داران بشارت مى دهند: اى بندگان خداوند اندکى گرسنگى را چشيديد و بزودى سير مى گرديد. شما و آنچه که در شماست مبارک گرديد.

[اى خجسته درد و بيمارى و تب

اى مبارک درد و بيدارى شب رنج گنج آمد که رحمت ها دروست مغز تازه شد چو بخراشيد پوست] آرى, اگر روح انسان را بشناسيم و نيازهاى حقيقى او را بدانيم و رابطه بنده با خدا و راز نيازمندى بشر به ارتباط با عالم ملکوت را به درستى بيابيم نه تنها ماه رمضان راموجب محروميت و محدوديت نمى دانيم, بلکه آن را موجب توسعه و پيشرفت وجودى و صعود و تکامل انسانى خواهيم دانست.. در اين صورت, براى تکامل و تعالى انسان و رسيدن به کوى حق, روزه و ماه رمضان (و امورى که موجب بالندگى و نشاط و قوت جان مى گردد) را لازم و ضرورى خواهيم شمرد; چنان که در اين روايت نبوى آمده است:

((من عرف الله وعظمه, منع فاه من الکلام و بطنه من الطعام وعنى نفسه بالصيام والقيام...))32 کسى که خدا را به درستى شناخته و به عظمت او پى برده باشد, دهان خود را از سخن و شکمش را از غذا بازداشته و رنج روزه و عبادت (نماز و شب زنده دارى) را بر خود هموار مى کند.

[چون که در معده شود پاکت پليد

قفل نه بر حلق و پنهان کن کليد

يعنى ويژگى معده اين است که پاکى ها را به پليدى تبديل مى کند پس بر حلق خود قفلى بزن و کليدش را پنهان کن و دائم مراقب شکم خود باش]. با اين نگاه و معرفت, انسان مومن هرگز به از دست دادن ماه رمضان راضى نمى شود و در صورت از دست رفتن آن سخت نگران و بسيار آزرده خاطر و ملول مى گردد. آن گونه که در زمزمه هاى عارفانه آن روح آگاه و شيدا در واپسين ساعات ماه مبارک مى خوانيم:

((فنحن مودعوه وداع من عز فراقه علينا وغمنا و اوحشنا انصرافه عنا...))33 ما با اين ماه خدا حافظى مى کنيم, خدا حافظى کسى که جدايى اش براى ما سخت است و اين جدايى ما را اندوهگين مى کند و با رفتنش تنها مى شويم.